بررسی فقهی غصب از دیدگاه فقهای احناف (عناصر، شروط و احکام)

چکیده

چکیده:

شريعت مقدس اسلام به حقوق مالکیت بسیار زیاد احترام قائل است و برای حفظ و حمایت از آن تدابیری جدی مقرر داشته است و چون حق مالکیت در معرض تعرض و تجاوز از طریق تصرفات غیر قانونی قرار دارد که یکی از این‌ها تصرف غاصبانه است، اسلام برای صیانت اموال قواعد منظمی وضع کرده است. غصب از جمله چالش‌هایی جوامع انسانی است که همواره سایه‌اش را بر روابط و مناسبات بشری افکنده و پیامدهای حقوقی و اقتصادی گسترده‌ی را به دنبال دارد به‌همین منظور این موضوع از مفاهیم کلیدی در فقه اسلامی به‌حساب مي‌آید و ضرورتی مبرم احساس می‌شود که با نگاهی تحلیلی و بازنگری منظم، مورد بررسی قرار گیرد تا بهره‌گیری از احکام آن آسان‌تر شود و بستر درک عمیق‌تر و استفاده‌ی بهتر از آن‌ فراهم آید. این تحقيق به روش توصیفی-تحلیلی با هدف ارائه مطالعه‌ی منسجم از احکام غصب، شرایط تحقق آن و آثار حقوقی از آن، با تمرکز بر دیدگاه مذهب حنفی انجام گرفته است. بنابراين یافته‌های اين نوشته، نشان می‌دهد که غصب دارای دو عنصر اصلی است: عنصر مادی (استیلاء) و عنصر معنوی (عدوان). در مورد عنصر مادی، ابوحنیفه و ابویوسف همراه با استيلاء ازاله ید مالک را مشروط می‌دانند، اما محمد و زفر آن را تنها با استیلاء محقق می‌شمارند. شروط تحقق غصب شامل مالیت، متقوم بودن، محترم بودن و منقول بودن است. احکام غصب در فقه حنفی سه‌ است: گناه کبیره بودن، وجوب بازگرداندن عین در صورت بقا، و ضمان در صورت تلف شدن. ضمان در اموال مثلی با ارائه مثل و در اموال غیرمثلی با پرداخت قیمت صورت می‌گیرد. همچنین، در صورت تغییر یا زیادت ونقصان در مال مغصوب، احکام خاصی جاری می‌شود. در تغییر ماهوی، ملکیت براي غاصب ثابت شده و وی ضامن قیمت است. در صورت نقصان، غاصب ضامن جبران تفاوت قیمت است.