بررسی چند شاخصه خشکسالی در شمال افغانستان با استفاده از داده‌های ماهواره‌‌ای (۲۰۰۰-۲۰۲۳)؛ مطالعه موردی ولایات بلخ، جوزجان‌، سرپل و سمنگان

تحلیل زمانی–مکانی خشکسالی و تغییرات پوشش گیاهی در شمال افغانستان (۲۰۰۰–۲۰۲۳)

چکیده

خشکسالی یکی از مخاطرات طبیعی پیچیده و تأثیرگذار به‌شمار می‌رود که در دهه‌های اخیر باتوجه به تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، شدت یافته است هدف این تحقیق، بررسی روند خشکسالی در ولایات بلخ، جوزجان، سرپل و سمنگان در دوره‌ای ۲۴ ساله (۲۰۰۰–۲۰۲۳) می‌باشد برای این منظور، از داده‌های ماهواره‌ای سنجش‌ازدور شامل شاخص بارش-تبخیر-تعرق استندرد شده (SPEI) Standardized Precipitation Evapotranspiration Index در مقیاس‌های زمانی یک‌ماهه، سه‌ماهه، شش‌ماهه و دوازده‌ماهه و شاخص پوشش گیاهی ارتقاءیافته (EVI)   Enhanced Vegetation Index به‌صورت اوسط سالانه (اوسط 21 سال اخیر) استفاده گردید داده‌ها با استفاده از سامانه‌ی گوگل ارث انجین و نرم‌افزار ArcGIS استخراج، پردازش و تحلیل شدند و ارتباط میان شاخص‌ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون سنجیده شد یافته‌ها نشان داد که سال‌های ۲۰۰۱، ۲۰۰۸، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۸ از جمله سال‌های دارای خشکسالی شدید واقع شده‌اند همچنین کاهش پوشش گیاهی در این سال‌ها، رابطه‌ی مستقیم میان شدت خشکسالی و تغییرات پوشش گیاهی را تأیید می‌کند شاخص SPEI در تشخیص انواع خشکسالی‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت مؤثرتر عمل کرده و از قابلیت پیش‌بینی خشکسالی در مقیاس‌های ماهانه و فصلی برخوردار است در عین حال، شاخص EVI توان بالایی در پایش وضعیت پوشش گیاهی در مناطق خشک و نیمه‌خشک دارد نتایج آماری همچنین نشان داد که بیشترین همبستگی منفی میان EVI و SPEI در مقیاس شش‌ماهه مشاهده شد (۰۱۴۹۱=R)، که حاکی از تأثیر تأخیری خشکسالی بر پوشش گیاهی است تحلیل فضایی داده‌ها نیز نشان داد که بخش‌های جنوبی ولایت سرپل و مناطق مرکزی سمنگان بیشترین افت پوشش گیاهی را در دوره‌های خشکسالی تجربه کرده‌اند، که این امر می‌تواند ناشی از ضعف دسترسی به منابع آب سطحی و خاک‌های کم‌عمق منطقه باشد نتایج این تحقیق کاربردهای مهمی در مدیریت منابع طبیعی، برنامه‌ریزی زراعتی و افزایش تاب‌آوری جوامع محلی در برابر خشکسالی دارد همچنین اهمیت بهره‌گیری از فناوری سنجش‌ازدور و داده‌های ماهواره‌ای را در مناطقی با کمبود داده‌های زمینی برجسته می‌سازد.